Το τέλος της επανάστασης του Λιτοχώρου και του Κολινδρού

 

Η θυσία των γυναικών στη  Μονή των Αγίων Πάντων

                                   Η παλιά  Μονή των Αγίων  Πάντων  

[...] Από την πλευρά των Τούρκων  ανέλαβε να καταπνίξει την επανάσταση ο Ασάφ Πασάς,  ο  οποίος αφού κατέλαβε τον Κολινδρό, κινήθηκε προς την Κατερίνη και κατευθυνόμενος νοτιότερα πυρπόλησε και λεηλάτησε το Λιτόχωρο.

    Τη νύχτα της 25ης /26ης  Φεβρουαρίου 1878 ο Επίσκοπος Νικόλαος Λούσης  έκαψε το κτίριο της Επισκοπής  στον Κολινδρό  και την επομένη οδήγησε τα γυναικόπαιδα του Κολινδρού και των άλλων χωριών στην Μονή των Αγίων  Πάντων (βρίσκεται  κοντά στη  Βεργίνα  και  στα Παλατίτσια Ημαθίας).

    Αργότερα, ο Ασάφ Πασάς, αφού ολοκλήρωσε την επιχείρηση καταστολής του επαναστατικού κινήματος στην Πιερία, στράφηκε εναντίον της Μονής των Αγίων Πάντων όπου κρύβονταν οι επαναστάτες του Κολινδρού και της ευρύτερης περιοχής. Η αντίσταση που προέβαλαν οι λιγοστοί άνδρες,  δεν ήταν αρκετή να σταματήσει την Τουρκική εκδίκηση. Γυναικόπαιδα συνελήφθησαν και αφού λεηλατήθηκαν αφέθηκαν αργότερα ελεύθερα, να επιστρέψουν στα χωριά τους. 

    Αλλά γύρω στο τελευταίο αυτό οχυρό  και καταφύγιο δύο και πλέον χιλιάδων γυναικόπαιδων, στο μοναστήρι των Αγίων Πάντων, γράφτηκε ο επίλογος της ανταρσίας, με μια πράξη αυτοθυσίας και ηρωισμού, που θυμίζει το αιώνιο Ζάλογγο. 

               Ο Σταυρός  στο χώρο της θυσίας των γυναικών  στην τοποθεσία "Γαλακτό"  

    Εφτά γυναίκες Βλάχων κτηνοτρόφων από το Σέλι Βερμίου, ρίχτηκαν σ’ ένα γκρεμό κοντά στο μοναστήρι των Αγίων  Πάντων, για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων. Τα ονόματά τους, που καταγράφηκαν στο μνημείο ηρώων των Παλατιτσίων, είναι:

1) Κυράτσα Γκουδουβάνου,

2) Ελένη Τούλη,

3) Σάντα Τούλη,

4) Μαρία Μαρίτση,

5) Βαγγελιώ Μητριώνη,

6) Σούλα Μητριώνη, κόρη της προηγούμενης και

7) Αικατερίνη Νιώπα, σύζυγος του Μ. Νιώπα. Βρέθηκε νεκρή να κρατά το βυζανιάρικο αγοράκι της στην αγκαλιά της. Το παιδί αυτό που επέζησε της θυσίας, έζησε στη Βέροια  όπου υπάρχουν και απόγονοί του.

Η Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα στο Λιτόχωρο

    Στην Κωνσταντινούπολη πλάι στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο (1861) ιδρύθηκε, το 1871, η Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα και μαζί αναπτύσσουν για τον ίδιο σκοπό έντονη κοινωνική και πνευματική δραστηριότητα. Στο Λιτόχωρο η Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα ιδρύθηκε το έτος 1874 με πρώτη επιτυχία την ίδρυση του Παρθεναγωγείου, του πρώτου δηλαδή σχολείου θηλέων στο Λιτόχωρο, λίγα χρόνια πριν την επανάσταση του 1878.

Η καταστροφή του 1878

    Τα τρία πρωτοβάθμια σχολεία του Λιτοχώρου, το δημοτικό, το Παρθεναγωγείο και το "ελληνικό", συνέχισαν τη λειτουργία τους με τη φροντίδα της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας σε μια περίοδο συνεχούς ανοδικής εξέλιξης της εκπαίδευσης στην κοινότητα. Όμως το χρονικό αυτό διάστημα αποδείχτηκε δυστυχώς, πολύ σύντομο. Με την επανάσταση του 1878 ήρθε η καταστροφή, η οποία επηρέασε και τα σχολεία.

Η αστική σχολή

    Όταν στα μέσα της δεκαετίας 1880-90 ιδρύθηκε η αστική σχολή στο Λιτόχωρο, το "ελληνικό" σχολείο καταργήθηκε. Δε συνέβηκε όμως το ίδιο και με το δημοτικό. Αυτό διατηρήθηκε ως ένα κατώτερο λαϊκό σχολείο.

Πηγή:Αθανασίου Γ. Αδαμοπούλου:"Τα σχολεία του Λιτοχώρου στα χρόνια της Τουρκοκρατίας", Δήμος Λιτοχώρου, Σειρά: Μελέτες και Έρευνες

Διαμαντή Ελευθερία, Μπαλατσού Αγγελική, Μπελέμη Αικατερίνη

Η εκπαίδευση στο Λιτόχωρο κατά την Τουρκοκρατία

    Οι πληροφορίες που κατάφεραν να διασωθούν για τη λειτουργία των σχολείων του Λιτοχώρου κατά την περίοδο πριν από το 1878 είναι περιορισμένες. Τις παλιότερες μαρτυρίες που υπάρχουν μέχρι στιγμής, τις παίρνουμε από την συγγραφή του βιβλίου του Ιωάννη Κ. Δρακιώτη από τη Σκόπελο, με τίτλο "Ο Κώνωψ Ολύμπου και Μακεδονίας". Στο βιβλίο του αυτό ο Ι. Δρακιώτης περιγράφει το Λιτόχωρο και μερικά χωριά της Κασσάνδρας "σχετικά με τη θέση τους, το κλίμα τους, τον πληθυσμό και το χαρακτήρα των κατοίκων, την προς τα καλά και ωφέλιμα τάση τους και τα επικρατούντα ήθη και έθιμα", όπως ο ίδιος αναφέρει.

    Το διδακτήριο του Λιτοχώρου χτίστηκε πριν το 1864 με πρωτοβουλία του ιερέα Μελετίου, που υπήρξε επίσκοπος Σισανίου, για να στεγαστούν τα σχολεία «Ελληνικό» και Δημοτικό. Το πρώτο λειτουργούσε από το 1856 περίπου, χρονιά που συμπίπτει με την παραχώρηση προνομίων από τους Τούρκους στους υπόδουλους χριστιανικούς λαούς. Τα έξοδα  της λειτουργίας των σχολείων καλύπτονταν  από τις εκκλησίες και διάφορα κληροδοτήματα και δωρεές.

    Υπήρχε λοιπόν σχολικό κτίριο, στο οποίο λειτουργούσε το Ελληνοσχολείον και το Αλληλοδιδακτικό. Στα δύο  αυτά σχολεία  φοιτούσαν 300 μαθητές! Από την περιγραφή του διδακτηρίου των σχολείων πληροφορούμαστε ότι αυτό ήταν κτισμένο κοντά στο ναό του Αγίου Δημητρίου. Ολόκληρο το ισόγειο του διδακτηρίου αποτελούσε μία αίθουσα, στην οποία στεγάζονταν οι μικροί μαθητές του "αλληλοδιδακτικού" σχολείου.  Στον επάνω όροφο υπήρχαν οι δύο μικρότερες αίθουσες του "ελληνικού" σχολείου για τους μαθητές που συνέχιζαν την εκπαίδευση τους μετά το δημοτικό. Μετά την καταστροφή του 1878 φτιάχτηκε από την αρχή μόνο ο πρώτος όροφος του διδακτηρίου, ο οποίος και καταστράφηκε ολόκληρος το 1907, για να ανεγερθεί στη θέση του το νέο διδακτήριο.

Το 1ο Σχολείο Λιτοχώρου(κοντά στο ναό του Αγίου Δημητρίου)

 

Πηγή: Αθανασίου Γ. Αδαμοπούλου:"Τα σχολεία του Λιτοχώρου στα χρόνια της Τουρκοκρατίας", Δήμος Λιτοχώρου, Σειρά: Μελέτες και Έρευνες

Διαμαντή Ελευθερία, Μπαλατσού Αγγελική, Μπελέμη Αικατερίνη

"Του Διαμαντή" - Δημοτικό τραγούδι

 

Του Διαμαντή

(Προτομή του  καπετάν Διαμαντή Νικολάου  μπροστά από το κτίριο της Τοπικής Κοινότητας Ρυακίων  Κολινδρού) 

Ένα πουλί ξεκίνησε μέσα από τη Βέροια.

-         Σαν πας πουλί μ’ στον Κολινδρό,

σαν βγεις κατά τη Φούντα,

χαμπέρ’ να πας στον Διαμαντή,

χαμπέρ’ να πας στον Ντίζια.

Απμπτουλουμπούδης έρχεται με χίλιους πεντακόσιους,

ζητάει κεφάλια κλέφτικα

κι απ’ τους τρανούς τους κλέφτες!

Κι ο Διαμαντής ’ποκρίθηκε και με θυμό του λέει:

-         Έλα πασιά μ’ στον Κολινδρό, κόπιασε να σε δούμε

να μετρηθούμ’ με πιθαμή απ’ το κεφάλι κάτω!

Γεια σου Διαμαντή Καλτέκη,

γεια σου Διαμαντή λεβέντη!  

 

(Το δημοτικό αυτό τραγούδι αναφέρεται πιθανόν στον καπετάν Διαμαντή Νικολάου ο οποίος γεννήθηκε το 1790 στα Ρυάκια Κολινδρού. Οι τελευταίοι  στίχοι που  αναφέρουν το επίθετο Καλτέκης  ίσως   προστέθηκαν  αργότερα.  Ο Διαμαντής Νικολάου  δεν συμπεραίνεται πουθενά ιστορικά  πως έχει σχέση με το  επίθετο Καλτέκης  και πιθανόν λανθασμένα να αναφέρεται στην "Ιστορία του Κολινδρού" της  Κλεοπάτρας Πολύζου - Μαμέλη).   

Η επέτειος της Επανάστασης του Ολύμπου

    Η επέτειος της Επανάστασης του Ολύμπου εορτάστηκε στο Λιτόχωρο για πρώτη φορά, μετά από 89 χρόνια, στις 19 Φεβρουαρίου 1967. Την ίδια μέρα του 1878 σχηματίστηκε η Προσωρινή Επαναστατική Κυβέρνηση η οποία κήρυξε την ένωση της Μακεδονίας με την Ελλάδα. Το Λιτόχωρο ήταν έδρα της Επαναστατικής Κυβέρνησης και ο λαός του θυσιάστηκε γι’ αυτόν τον σκοπό. Έτσι καθιερώθηκε το 1967 με διάταγμα ως ετήσια εθνική τοπική γιορτή.

    Από τότε ο Δήμος και οι κάτοικοι του Λιτοχώρου, κάθε χρόνο, την πρώτη Κυριακή μετά τις 19 Φεβρουαρίου γιορτάζουν με πανηγυρικό τρόπο και ιδιαίτερη λαμπρότητα την επέτειο. Τελείται επίσημη δοξολογία στους Ιερούς Ναούς, ακολουθεί επιμνημόσυνη δέηση και κατάθεση στεφάνων στο Ηρώο και μετά η παρέλαση στην κεντρική λεωφόρο του Λιτοχώρου.

    Στις παρακάτω φωτογραφίες φαίνονται οι προτομές των πρωτεργατών της Επανάστασης στο Ηρώο του Λιτοχώρου. Ο Κοσμάς Δουμπιώτης, λοχαγός και αρχηγός της εκστρατείας, ο Ευάγγελος Κοροβάγκος, Λιτοχωρινός, πρόεδρος της Επαναστατικής Κυβέρνησης και ο Επίσκοπος Κίτρους Νικόλαος Λούσης, μέλος της Κυβέρνησης, φλογερός πατριώτης και αγωνιστής.

Ηρώο Λιτοχώρου - Μνημεία Επανάστασης 1878

Ευάγγελος Κοροβάγκος

Κοσμάς Δουμπιώτης

Επίσκοπος Κίτρους Νικόλαος

 

 

Άννα Αλεξίου, Νικόλαος Καλαμπάκας, Σταματία - Μαρία Τόσκα

Η εκπαίδευση στον Κολινδρό στα χρόνια της Τουρκοκρατίας

Η εκπαίδευση στον Κολινδρό  στα χρόνια της Τουρκοκρατίας μέχρι και το 1850   

Την πρώτη πληροφορία για το άνοιγμα σχολείου στον Κολινδρό μας την παρέχει μια σημείωση πάνω σ’ ένα εκκλησιαστικό βιβλίο που γράφει: 

«23 Απριλίου 1753.  Ήρθα εγώ ο Προηγούμενος Παπαπαϊσιος ο εκ Προδρόμου Βερροίας και άνιξα σκολίον εις την αγίας Παρασκεβήν».

Είχαν περάσει τρεις σκοτεινοί αιώνες από την άλωση της πόλης.  Ένας καλόγερος της Μονής του Αγίου Προδρόμου που τα γράμματά του φαίνονται λίγα, αν προσέξουμε την ορθογραφία της σημείωσης (άνιξα, σκολίον, αγία Παρασκεβή), έρχεται στον Κολινδρό ν’ ανοίξει σχολείο στο νάρθηκα της Αγίας Παρασκευής.  Εκεί θα μαζέψει τα Ελληνόπουλα και θα τα διδάξει ανάγνωση και γραφή από το Φτωήχι και το Ψαλτήρι.

Δεν είναι γνωστό πόσο καιρό δίδαξε ο Παπαπαϊσιος, ούτε ποιοι ήταν οι άλλοι που συνέχισαν το έργο του και πότε ιδρύθηκε με την άδεια των Τουρκικών αρχών σχολείο στον Κολινδρό.Ωστόσο κατά την παράδοση και τις προφορικές μαρτυρίες υπέργηρων Κολινδρινών, (που μεταδόθηκαν στις επόμενες γενιές), ιδιαίτερα του Νικολάου Πλιάμη, που πέθανε το 1915 σε ηλικία 80 ετών (γεννήθηκε το 1835) κι είχε μάθει γράμματα από εκκλησιαστικά βιβλία, καθισμένος σταυροπόδι πάνω σε προβιές (θρανία δεν υπήρχαν), το σχολείο, το οποίο ίδρυσε ο Παπαπαϊσιος, λειτουργούσε στο νάρθηκα της Αγίας Παρασκευής και συνέχιζε την ύπαρξή του και κατά τον 19^ο αιώνα. 

Όταν οι μαθητές του πλήθυναν μεταφέρθηκε στον πιο ευρύχωρο νάρθηκα του Αγίου Γεωργίου, μέχρι το 1850 που κτίστηκε το πρώτο διδακτήριο, κοντά στο κτίριο της Επισκοπής, με τη γενναία χορηγία του Επισκόπου Βράτσης Αγαπίου στο χώρο που βρίσκεται σήμερα το 1^ο Δημοτικό Σχολείο.  

Στην αίθουσα τελετών του σχολείου, βρίσκεται η προσωπογραφία του Επισκόπου με τη σημείωση: «ΑΓΑΠΙΟΣ ΑΡΧΙΕΡΕΥΣ ΒΡΑΤΣΗΣ ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΚΟΛΙΝΔΡΟΥ ΠΑΤΡΙΔΟΣ ΤΟΥ 1850».

 

(Εργασία μαθητών Δ΄ τάξης) 

Η απελευθέρωση του Κολινδρού

 Η απελευθέρωση του Κολινδρού - 17 Οκτωβρίου 1912

Ξημέρωνε Τετάρτη 17 Οκτωβρίου  1912 στον Κολινδρό, όταν έφτασαν εκεί οι δύο πρώτοι ανιχνευτές Πρόσκοποι της αριστερής φάλαγγας της 7ης Μεραρχίας, που οδηγούσε ο Κωνσταντίνος Μαζαράκης, ο Καπετάν Ακρίτας του Μακεδονικού Αγώνα. Ήταν ο Αλέξανδρος Δ. Ζάννας, γιος του γνωστού για την εθνική του δράση στη Μακεδονία Θεσσαλονικιού γιατρού Δημητρίου Ζάννα, που ενώ σπούδαζε στη Γερμανία, έφυγε με την κήρυξη της επιστράτευσης και κατατάχθηκε σαν εθελοντής στο σώμα του καπετάν – Ματαπά, χωρίς να το γνωρίζουν οι γονείς του και που αργότερα έγινε Υπολοχαγός της Αεροπορίας. Τον συνόδευε ο γαμπρός του Νικόλαος Πετρωτός, Δήμαρχος Τυρνάβου.

Οι νέοι αυτοί προάγγελοι της Ελευθερίας βρήκαν τον Κολινδρό χωρίς τούρκικο στρατό και χωροφυλακή. Είχαν όλοι αποχωρήσει από τις 11 Οκτωβρίου και η πολιτοφυλακή που διορίστηκε από τα προσκοπικά σώματα του Παπατζανατέα και του Σταυρόπουλου είχε την επίβλεψη του χωριού. 

Οι ώρες που πέρασαν μέχρι την άφιξη στις 2 το μεσημέρι του Ελληνικού Στρατού διατέθηκαν στην προετοιμασία της υποδοχής, που συνεδύαζε απερίγραπτο πλήθος συγκινητικών εκδηλώσεων των Κολινδρινών. Σημαίες ξεδιπλώθηκαν και κρεμάστηκαν στα μπαλκόνια, οι φούρνοι κάπνιζαν για να ετοιμάσουν ζεστό ψωμί, αψίδες στήθηκαν, μέχρι και κόκκινα πασχαλινά αυγά βάφτηκαν στον ενδιάμεσο χρόνο.

Στην είσοδο του χωριού παρατάχθηκε όλος ο κόσμος ενώ χτυπούσαν χαρμόσυνα οι καμπάνες. Ο Πρόεδρος της Δημογεροντίας Βασίλειος Μανώλας, καλωσόριζε μέσα σε γενικό ενθουσιασμό τον Μαζαράκη, τον Διοικητή του 8ου Ευζωνικού Τάγματος Ιατρίδη και το πρώτο τάγμα Κρητών του Γ. Π. Κολοκοτρώνη, που μόλις εκεί συνάντησε μετά από συνεχή πορεία, την 7η Μεραρχία.

Ο κόσμος πέταγε τα φέσια του για να τα πατήσουν οι Εύζωνοι φωνάζοντας: «Χριστός Ανέστη», «Ζήτω η Ελλάς», «Ζήτω το Έθνος», «Ζήτω ο Στρατός». Κι ενώ η Δημογεροντία και οι Διοικητές κανόνιζαν τις παραπέρα κινήσεις, Πρόσκοποι, Εύζωνοι και Κρήτες εθελοντές απολάμβαναν μια μοναδική φιλοξενία…

 (Αναζήτηση και  καταγραφή πληροφοριών από το μαθητή της  Δ΄ τάξης  Παπαγεωργόπουλο Κωνσταντίνο) 

Ναός Αγίας Παρασκευής στην Άνω Μηλιά

    Η πρώτη εκκλησία κτίστηκε από τους  Έλληνες που κατοίκησαν στην Άνω Μηλιά, ανάμεσά τους και η οικογένεια των κλεφταρματωλών Λαζαίων , στα μέσα του16ου αιώνα , την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

 

    Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στην Ανω Μηλιά είναι Τρίκλιτη βασιλική. Χτίστηκε επί Τουρκοκρατίας  και στην αυλή της οι σκλαβωμένοι Έλληνες έζησαν χαρές, λύπες, καταστροφές.

   

    Τον Απρίλιο του 1822 οι Οθωμανοί κατακτητές έκαψαν το χωριό και την εκκλησία. Γύρω στο 1854 οι κάτοικοι της Μηλιάς ξανάχτισαν την εκκλησία όπως μαρτυρά το ανάγλυφο πάνω από το παράθυρο της κόγχης. Το 1854, όπως μαρτυρεί το ανάγλυφο πάνω από το παράθυρο της κόγχης, οι κάτοικοι Ξανάχτισαν την Αγία Παρασκευή.

 

    Ο αυλόγυρος του ναού στέγασε και πάλι  τις χαρές και τους καημούς των κατοίκων της Ανω Μηλιάς. Εκεί ο Κοσμάς ο Αιτωλός, πριν δυόμισι αιώνες περίπου , συγκέντρωσε τους Μηλιώτες και τους μίλησε για την Ορθοδοξία, τη σκλαβιά του Γένους και την ανάστασή του. 

Πηγή: Η Μηλιά στη διαδρομή των αιώνων, πρακτικά Συνεδρίου του Μορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου 

Κάτω Μηλιάς "Οι Λαζαίοι", 7-8 Απριλίου 2001, εκδ. ΜΑΤΙ.

 

 

Άρτεμις-Δήμητρα Καλαντζή