Το "1821" στην Πιερία

 

 

Μαρία Τσιμπώνη

Ναός Αγίας Παρασκευής στην Άνω Μηλιά

    Η πρώτη εκκλησία κτίστηκε από τους  Έλληνες που κατοίκησαν στην Άνω Μηλιά, ανάμεσά τους και η οικογένεια των κλεφταρματωλών Λαζαίων , στα μέσα του16ου αιώνα , την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

 

    Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στην Ανω Μηλιά είναι Τρίκλιτη βασιλική. Χτίστηκε επί Τουρκοκρατίας  και στην αυλή της οι σκλαβωμένοι Έλληνες έζησαν χαρές, λύπες, καταστροφές.

   

    Τον Απρίλιο του 1822 οι Οθωμανοί κατακτητές έκαψαν το χωριό και την εκκλησία. Γύρω στο 1854 οι κάτοικοι της Μηλιάς ξανάχτισαν την εκκλησία όπως μαρτυρά το ανάγλυφο πάνω από το παράθυρο της κόγχης. Το 1854, όπως μαρτυρεί το ανάγλυφο πάνω από το παράθυρο της κόγχης, οι κάτοικοι Ξανάχτισαν την Αγία Παρασκευή.

 

    Ο αυλόγυρος του ναού στέγασε και πάλι  τις χαρές και τους καημούς των κατοίκων της Ανω Μηλιάς. Εκεί ο Κοσμάς ο Αιτωλός, πριν δυόμισι αιώνες περίπου , συγκέντρωσε τους Μηλιώτες και τους μίλησε για την Ορθοδοξία, τη σκλαβιά του Γένους και την ανάστασή του. 

Πηγή: Η Μηλιά στη διαδρομή των αιώνων, πρακτικά Συνεδρίου του Μορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου 

Κάτω Μηλιάς "Οι Λαζαίοι", 7-8 Απριλίου 2001, εκδ. ΜΑΤΙ.

 

 

Άρτεμις-Δήμητρα Καλαντζή

Ο Όλυμπος και ο Κίσαβος

Το τραγούδι αναφέρεται και στη συλλογή του μεγάλου λαογράφου Ν. Πολίτη («ΕΚΛΟΓΑΙ ΑΠΟ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΑΟΥ») με πολλές όμως παραλλαγές 

Ο Όλυμπος κι ο Κίσαβος τα δυο βουνά μαλώνουν

Γυρίζει τότε’ ο Όλυμπος και λέγει του Κίσαβου

Μη με μαλώνεις Κίσαβε κοναροπατημένε.

Εγώ είμ’ ο γέρο Όλυμπος, στον κόσμο ξακουσμένος.

Έχω σαράντα δυο κορφές, εξήντα δυο βρυσούλες.

Κάθε βρυσή και φλάμπουρο, παντού κλαδί και κλέφτης.

Και στην ψηλή μου κορυφή αετός είν’ καθισμένος,

και εις τα νύχια του κρατεί κεφάλι ανδρειωμένου.

«Κεφάλι μου τι έκαμες κι είσαι κριματισμένο;»

«Φάγε πουλί τα νιάτα μου, φάγε και την ανδρειά μου

να κάμεις πήχη το φτερό και πιθαμή το νύχι.

Στον Λούρον, στο Ξερόμερο αρματολός εστάθη,

στα Χάσια και στον Όλυμπο δώδεκα χρόνους κλέφτης,

εξήντα αγάδεςς σκότωσα κι έκαψα τα χωριά τους.

Κι όσους στον τόπον άφησα και τούρκους κι Αρβανίτες

Είναι πολλοί πουλάκι μου και μετρημό δεν έχουν.

Πλην ήρθε κ’ η αράδα μου στον πόλεμο να πέσω.

 

Άρτεμις Καλαντζή

Οι γυναίκες των Λαζαίων

    Τέσσερα αδέλφια ήταν οι Λαζαίοι που έζησαν και έδρασαν κυρίως στην παρολύμπια περιοχή. Ο Γιάννης, ο Λιόλιος, ο Δήμος και ο Κώστας. Είχαν πατέρα τον περίφημο κλεφταρματωλό του Ολύμπου Λάζο (1710 - 1770).

    Όταν το 1790 δε θέλησαν να «προσκυνήσουν» τον Αλί Πασά, επαναστάτησαν και πήγαν στις βόρειες Σποράδες όπου έγιναν πειρατές. Το 1798 ξαναπήραν το αρματολίκι του πατέρα τους και συμφιλιώθηκαν με τον Αλί. Το 1806 επαναστάτησαν και πάλι μαζί με τον Νικοτσάρα. Ξανάγιναν πειρατές. Ξαναγύρισαν το 1811 στο αρματολίκι και υποτάσσονται στον πανίσχυρο Αλί. Δύο χρόνια κάθισαν ήσυχοι οι Λαζαίοι. Το 1813 ο Βλαχοθόδωρος, ο ίδιος που είχε δολοφονήσει τον Νικοτσάρα, τους διαβάλλει πως είχαν σχέσεις με τον Ισμαήλ Μπέη των Σερρών, αντίπαλο του Αλή. Τον Απρίλη του 1813 ο Βελής, γιος του Αλί Πασά, επιτέθηκε κατά των αρματολών του Ολύμπου και εξουδετέρωσε τους Λαζαίους. Τις γυναίκες τους τις έφερε στον Τίρναβο. Μία απ’ αυτές μάλιστα την έβαλε στο χαρέμι του. Αλέξη Πολίτη: «Κλέφτικα Δημοτικά τραγούδια» σελ. 103 - 105.

Τρία πουλάκια κάθονταν στον Έλυμπο στην ράχη,

Το να τηράει τα Γιάννινα, τ’ άλλο την Κατερίνα,

Το τρίτο το καλλίτερο μοιριολογάει και λέει.

Τι είν’ το κακό που πάθαμε οι μαύροι οι Λαζαίοι;

Μας χάλασε ο Βελή Πασάς, μας έκαψε τα σπίτια

Μας πήρε τις γυναίκες μας, μας πήρε τα παιδιά μας

στον Τούρναβο τις πάησε, πεσκέσι του βεζύρη.

Μπροστά πηγαίνει η Τόλιαινα, κι οπίσω οι συνεφάδες

Κι οπίσω οπίσω η Κώσταινα με το παιδί στο χέρι

σα μήλο, σα τριαντάφυλλο, σα νερατζιά κομμένη.

Βγαίνουν κυράδες την τηρούν από τα παραθύρια.

«Ποιες είν’ αυτές οπόρχουνται στην πόρτα στο Σαράι;

- Κυράδες τι λογιάζετε κυράδες τι τηράτε;

Εμείς είμαστε κλέφτισσες, γυναίκες των Λαζαίων»

Βελή Πασάς αγνάντευε, στέκει και τις ρωτάει.

«Γυναίκες πού είν’ οι άντρες σας κι οι καπιταναίοι;

- Είναι ψηλά στον Όλυμπο, ψηλά στα κυπαρίσσια.

- Πάρτε τις τρεις φλακώστε τες, βάλτε τες στο μποντρούμι.

Την Κώσταινα την όμορφη, φέρτε την στο χαρέμι.

- Άφες μ’ αφέντη μ’, άφες με, δυο λόγια να σου κρίνω

Να γράφω μια πικρή γραφή στον Καπετάνιο Κώστα.

«Εσύ, Κώστα μ’ στον Έλυμπο, ψηλά στα κυπαρίσσια

Κι η Κώσταινα στον Τύρναβο σε τούρκικο χαρέμι.»

(Από τη συλλογή του Ν. Πολίτη. Με παραλλαγές αναφέρουν κι άλλοι το τραγούδι αυτό, Passow, Αλ. Πολίτης κ.ά.)

Κατερίνα Δήμητρα Τόκα 

Άγιος Δημήτριος, 1912

    Ο Αλέξανδρος Δ. Ζάννας (καταγόμενος  από το Βλαχολείβαδο - Λιβάδι του Ολύμπου), με διαταγή του Κ. Μαζαράκη,  συνάντησε  το μέραρχο  Κλεομένη Κλεομένους στο χωριό Άγιο Δημήτριο,  του παρουσίασε την κατάσταση των επιχειρήσεων και την ανάγκη της άμεσης κίνησης της μεραρχίας.

    Ο μέραρχος, έδωσε αμέσως διαταγή  για την αναχώρηση των μονάδων προς τα στενά της Πέτρας. Στις 14/10/1912 η μικρή Κατερίνα Τσιρογιάννη (αργότερα σύζυγος Γεωργ. Σαρρή) προσέφερε εκ μέρους του χωριού Αγίου Δημητρίου στον Μέραρχο της VII ης Μεραρχίας του Ελληνικού στρατού, τον Κλεομένη Κλεομένη, ένα μπουκέτο λουλούδια στην Πλατεία του χωριού. Η ελευθερία ήρθε στην περιοχή ύστερα από 550 περίπου χρόνια. 

    Το βράδυ η μεραρχία στρατοπέδευσε στη θέση Καρακόλι και την επόμενη ξεκίνησε για την απελευθέρωση της Κατερίνης και της Θεσσαλονίκης στη συνέχεια. Στις, 13/10/1912, ο Σουρής στο «Ρωμιό» του ξεσήκωνε τους αθηναίους με τον διάλογο Φασουλή και Περικλέτου:

Φασουλής:

Σήκω κι εσύ, τρελέ μου

Και μη σε καφενέδες

Μιλείς με κουνενέδες

Για σχέδια πολέμου..

Το κάστρο της Ωριάς

    Στο παρακάτω ποίημα είναι εμφανέστατη η άποψη του ποιητή ότι κάστρο της Ωριάς είναι το κάστρο της Πέτρας και το ποίημα αναφέρεται στην απελευθέρωση της που έγινε την 14/10/1912.

Σαν της Ωριάς το κάστρο , κάστρο δεν είδα (δημώδες)

 

Τι είναι οι χαρές που γίνονται και πλημμυρούν οι δρόμοι

σαν γάργαρα ποτάμια στενής κατηφοριάς ;

Αστόχαστε τραγουδιστή δεν τώμαθες ακόμη;

Επήραμε το κάστρο, το κάστρο της Ωριάς.

 

Ο καπετάνιος φέρνοντας τ’ άτρομα παλικάρια,

Στις σιδερένιες πόρτες προβάλλει το σταυρό

Και κράζει με βαριά φωνή και με φωνή καθάρια:

«Εμπρός ! το δαχτυλίδι της Κόρης πάω να βρω».

Με τρόμο οι σιδερόπορτες ανοίγουν πέρα ως πέρα

Κι ορμούν τα παλικάρια με θάρρος και με βία

Κι απ’ τα’ άνοιγμα το διάπλατο, με την ορμή του αγέρα,

Εμπήκε ο καπετάνιος κ’ εβγήκε  η σκλαβιά.

 

Νάτο το κάστρο της Ωριάς, είναι δικό μας κάστρο

Και να το δαχτυλίδι, το βρήκα καταγής,

Χρυσές ακτίνες σκόρπιζε σαν το τρεμάμενο άστρο,

Όχι σαν νύχτας άστρο, σαν άστρο της αυγής.

 

Η νύχτα τώρα επέρασε , στα Πιέρια ξημερώνει,

Ξημέρωσε στο κάστρο, δεν θα βραδειάσει πλειά,

Ξεχάστηκαν οι λύπες, επέρασαν οι πόνοι

Εξύπνησε κι’ η κόρη, μ’ ολόφωτα μαλλιά.

 

Το δαχτυλίδι εφόρεσε κι ανάλαμψαν  οι κάμποι

Και διασκελίζει δρόμους και χώρες και χωριά

κι όπου διαβεί ανασταίνονται κι όπου περάσει λάμπει

κι άλλαξε τ’ όνομά της- την λένε Ελευθερία.

O Νομός Πιερίας επί Τουρκοκρατίας

 

Ο ΝΟΜΟΣ ΠΙΕΡΙΑΣ (ΚΑΖΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ)

ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

(Λίγο πριν από την απελευθέρωση)

 

Παλιά Κατερίνη. Η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου

 

ΧΩΡΙΟ	ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΟΙΚΩΝ	ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ
Αικατερίνη	8. 000 (1ΟΟΟ μουσουλμάνοι)
Κολινδρός	3.000 χριστιανοί Ορθόδοξοι
Λιτόχωρο	5:500 χ.ο
Πουρλιά (Νέοι Πόροι)	200 χ.ο	τσιφλίκι
Παντελεήμων	1.500 χ.ο	κεφαλοχώρι
Σκοτίνα	500 χ.ο	κεφαλοχώρι
Λεπτοκαριά	1200 χ.ο	κεφαλοχώρι
Βρωμερή (Καλλιθέα)	300 χ.ο	τσιφλίκι
Κορυνός	200 χ.ο.	τσιφλίκι
Κίτρος	300 χ.ο	τσιφλίκι
Π. Νέα Σκόπελος (Σφενδάμη)	700 χ.ο	κεφαλοχώρι
Μακρύγιαλος	500 χ.ο	κεφαλοχώρι
Π. Ελευθεροχώρι	50 χ.ο	κεφαλοχώρι
Ν. Ελευθεροχώρι	500 χ.ο	κεφαλοχώρι
Καταχάς	100 χ.ο	τσιφλίκι
Λιμπάνοβο (Αιγίνιο).	250 χ.ο 150 μουσουλμάνοι	τσιφλίκι
Μυλοβός (Μεγάλη Γέφυρα)	200 χ.ο	τσιφλίκι
Πρόδρομος	300 χ.ο	τσιφλίκι
Βούλυστα ή  Βούλτιστα (Λιβάδι)	100 χ.ο.	τσιφλίκι
Καστανιά	130 χ.ο	τσιφλίκι
Σκουτέρνα              (Ελατοχώρι)	550 χ.ο	τσιφλίκι

 

Σημ. 1 Πριν την απελευθέρωση του 1912 και μετά την επανάσταση των Νεοτούρκων (1908), οι Νεότουρκοι αγόρασαν κάποιες περιοχές στη Βόρεια Πιερία όπου και εγκατέστησαν πρόσφυγες από τη Θράκη (Τυρολόη, Μεσσήνη, Στράντζη, Σεράγιο) και Βουλγαρία.

Επίσης, στους παραπάνω οικισμούς, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, εγκαταστάθηκαν και κάτοικοι από το Καταφύγι Κοζάνης .

Σημ.  2 Στον παραπάνω πίνακα που περιλαμβάνει τους οικισμούς που απαρτίζουν τον Καζά Κατερίνης, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε και τους μικρούς οικισμούς που εντοπίσαμε στους στατιστικούς πίνακες του 1894-95. Οι επιπλέον αυτοί οικισμοί είναι οι εξής: Βουρλών – Μούρτζανης και Σιέλον .

ΠΗΓΗ: Ιστοσελίδα 6ου Δ.Σ. Κατερίνης.

 

Απελευθέρωση της Κατερίνης 16 Οκτωβρίου 1912

    Στις 7,30 το πρωί της 16^ης Οκτωβρίου 1912, ημέρα Τρίτη, τα ελληνικά στρατεύματα μπαίνουν στην  πανηγυρίζουσα  Κατερίνη. Οι κάτοικοι από τα μπαλκόνι των σπιτιών και στις άκρες των δρόμων  ζητωκραύγαζαν  τον στρατό που περνούσε από τις  κεντρικές οδούς  7^ης  Μεραρχίας και Μ. Αλεξάνδρου.

    Σύμφωνα με μαρτυρία του Δημ. Κωτίκα ( 1895-1985)  ο ελληνικός στρατός πορεύτηκε μέχρι τον  Κισλά τουρκικός στρατώνας (πάρκο) όπου  τον υποδέχτηκε αντιπροσωπεία κατοίκων της πόλης με επικεφαλής τον Επίσκοπο Παρθένιο Βαρδάκα.. Ξεχύθηκαν δάκρυα χαράς και υποδέχτηκαν τους ελευθερωτές με ελληνικές σημαίες, λέγοντας  « Χριστός Ανέστη».

    Ένας λόχος με τη σημαία και τις σάλπιγγες διέτρεξε την πόλη παιανίζοντας εμβατήρια και προκαλώντας ακράτητο ενθουσιασμό στους κατοίκους. Ταυτόχρονα μπήκε στην πόλη και ένα μικρό τμήμα προσκόπων του Μαζαράκη.

    Ο τούρκικος πληθυσμός που παρέμεινε στην πόλη είχε τρομοκρατηθεί, φοβούμενος βιαιοπραγίες εκ μέρους του στρατού, αλλά  εξασφαλίστηκε απόλυτα.

    Λαός και  στρατός, ανάμεσά τους και ο Δήμαρχος της Κατερίνης Μουχαρέμ  Ρουστέμ, πήγαν στην εκκλησία της Θείας Ανάληψης, όπου τελέστηκε Δοξολογία για την απελευθέρωση της πόλης από τον Επίσκοπο.

    Με ανάμεικτα συναισθήματα χαράς και λύπης , κηδεύτηκαν οι ήρωες νεκροί της μάχης της Κατερίνης:

·        Δημήτριος Σβορώνος Αντισυνταγματάρχης πεζικού,

·        Δημήτριος  Νίκας Υπολοχαγός πεζικού, Υπασπιστής του 21ου Αρκαδικού  Συντάγματος,

·       Λοχίας Βίγκος Θωμάς,

Στρατιώτες:

·        ο ανήλικος Κρητικός Κονταξάκης,

·        Βασίλλας Γεώργιος,

·        Σαράντης  Αντώνιος,

·        Ανευλαβής Β και

·         6 άνδρες( Τρύφων Γιαννουλάκης) και 3 γυναίκες που σκότωσαν φεύγοντας οι Τούρκοι.

Ο στρατός  αφού παρέδωσε τη διοίκηση της πόλης στον Λιβαδιώτη Γεώργιο Λαναρίδη συνέχισε την καταδίωξη του εχθρού προς το Κίτρος.

Ο Τούρκος δήμαρχος της Κατερίνης Μουχαρέμ Πασάς, συνέχισε να ασκεί τα καθήκοντά του για ένα χρόνο ακόμη,  ως τις 31 Οκτωβρίου 1913, οπότε και παρέδωσε με  πρωτόκολλο το Κοινοτικό ταμείο στον δημοτικό υπάλληλο Δημήτριο Κ. Δήμου.

 

1^η Πηγή: Κατερίνη: Από τη μικρή κώμη στην πολύτροπη πόλη, Ι. Καζταρίδης, εκδ. MΑΤΙ

2^η  Πηγή: 3^ο ΔΣ Κατερίνης